ضوابط درجه بندی کتابخانه های مساجد کشور
مقدمه
کتابخانه های مساجد درایران بعد ازاسلام و درجهان سابقه ای دیرینه دارد. ازصدراسلام ، مساجد به عنوان کانون های عبادی وآموزشی همواره مورد توجه وعنایت والیان وامرای اسلامی قرارداشتند. پس از انقلاب شکوهمند اسلامی مساجد درترویج فرهنگ ومبانی اسلامی دربین اقشارمختلف جامعه نقش به سزایی ایفاء کرده است . ایفا نقش فرهنگی مساجد درگروه فعالیت های کتابخانه ای که مظهردانش ، فهم وتمدن والای بشری است میسرمی شود.
برای رسیدن به اهداف کتابخانه های مساجد که هما نا ارتقاء سطح فرهنگ اسلامی و ترویج اندیشه های مذهبی وعلمی درمیان اقشارمختلف جامعه است ، باید برنامه ای منسجم ومدون ارائه کرد . تغذیه فکری و فیزیکی کتابخانه ها ، ایجاد راهکارهایی برای حذف اقشارمختلف ، دل انگیزسازی محیط وایجاد بستری مناسب می تواند ما را دردستیابی به اهداف پیش گفته یاری رساند.
درجه بندی کتابخانه های مساجد و تدوین سطح هریک از آن ها از جمله ابزارهایی است که می تواند با عنایت به نیازهای علمی و فکری جامعه مسجد ، سطح سنجی بهره گیران و برنامه ها و اهداف کلان آتی ، راهکاری را برای تجهیزکتابخانه ها ازنظر منابع کتابی وغیرکتابی ارائه نماید. بدیهی است که این سطح سنجی علاوه برتوجه به استانداردهای موجود جهانی، باید بر اساس وضعیت موجود کتابخانه های مساجد ارائه شود . ضوابط درجه بندی کتابخانه های مساجد می تواند ضمن تحقیق اهداف فوق ، ودرراستای برنامه های بلندمدت ، کوتاه مدت وراهکارهای میان مدت کتابخانه ای ، ازنظرکمی وکیفی انجام موارد زیر رانیزمیسر می سازد:
1- احداث ، توسعه وتجهیز کتابخانه های مساجد
2- تهیه نقشه مناسب هرکتابخانه ، براساس موقعیت های جغرافیایی، سطح مراجعان وحجم مجموعه
3- سنجش کتابخانه های مساجد براساس ضوابط درجه بندی ودرصورت عدم مغایرت با آن ، پیش بینی ، اصلاح و بازسازی آن فراهم آید و درغیر این صورت با جایگزینی موجبات حذف آن فراهم آید.
4- ممانعت ازاحداث وتجهیزبی رویه و بی ضابطه کتابخانه های مساجد
5- ایجادضابطه ای برای تجهیز کتابخانه های مساجد موجود متناسب با سطح هرکتابخانه
6- برنامه نویسی مناسب وآینده نگری ژرف درخصوص مدیریت واهداف کتابخانه های مساجد
کلیات
این طرح دارای مشخصات زیراست:
الف. درجه کتابخانه
بادقت وبررسی درکتابخانه های موجود وباعنایت به معیارهایی چون حجم مراجعان ، تعداد کتاب های موجود، فضا وتجهیزات کتابخانه ای ، نیروی انسانی وحجم خدمات اطلاع رسانی که دراین کتابخانه ها برای رفع نیازها وپاسخگویی به درخواست های اطلاعاتی بهره گیران درسطوح مختلف سنی ( اعم ازبزرگسالان، نوجوانان وکودکان) ارائه می شود و با توجه به استانداردهای موجود کتابخانه های عمومی وانطباق آنها با وضعیت موجود کتابخانه های مساجد ، این کتابخانه ها به5 درجه تقسیم شده اند که درادامه این نوشتار ویژگی های هریک ارائه وشرح داده خواهد شد .این کتابخانه هابه ترتیب عبارتند از:
• کتابخانه های مساجد درجه 1
• کتابخانه های مساجد درجه2
• کتابخانه های مساجد درجه3
• کتابخانه های مساجد درجه4
• کتابخانه های مساجد درجه5
نکته قابل توجه آنکه ، همه کتابخانه های یادشده زیرنظرمستقیم مسئول کتابخانه ها وبا نظارت دبیرخانه کانون های فرهنگی وهنری مساجد استان مربوط وبه تبع آن نظارت ارشاد وهماهنگی دبیرخانه ستادعالی کانون های فرهنگی هنری مساجد کشورمستقر در تهران ارائه خواهدشد.
ب. سطح خدمات کتابخانه ای
ازآنجاکه کتابخانه های مساجد با توجه به درجه وسطح خودکه منتج از عواملی چون وسعت مجموعه ، حجم منابع ، کارایی وحجم خدمات ارائه شده وتعداد تجهیزات وابزارهای کتابخانه ای است ، به مراجعان خدماتی ارائه می دهند. ارائه این خدمات ازطریق بخش های سازمانی، پرسنل ونیروی انسانی وسایراجزایی است که درساختارآنها درنظرگرفته شده است . ازآنجا که ارائه هرچه سریعتر وکاراترخدمات کتابخانه ای در جهان امروزبه بهره گیری ازفن آوری های اطلاع رسانی وهمگامی باآنها وابسته است لذا هریک ازکتابخانه های مساجد کشور، براساس درجه ای که درآن قراردارند بایدازحداقل امکانات فن آورانه اطلاع رسانی برخوردارباشند.
ج. ملاک درجه بندی کتابخانه های مساجد
ازآنجا که درحوزه کتابخانه های مساجد - استاندارد ومعیارخاصی وجود نداشته است ، لذا تلاش شده تا با عنایت به استانداردهای سایرکتابخانه ها به ویژه استاندارد کتابخانه های عمومی واستاندارد کتابخانه های مدارس که انجمن کتابداری واطلاع رسانی ((ایفلا)) تهیه کرده است وباتوجه به استانداردی که نگارندگان باعنوان ((استاندارد کتابخانه های مساجد)) تهیه کرده اند، کتابخانه های مساجد درجه بندی شوند. این ملاک ها ومعیارها را عموما می توان درموارد کلی زیر خلاصه کرد:
1- وسعت فضای کتابخانه مسجد
2- حجم کتابخانه مسجد
3- جامعه استفاده کننده ازمنابع کتابخانه ای
4- تجهیزات و وسایل کتابخانه ای
5- نیروی انسانی ثابت یا متغیر
جزئیات ضوابط درجه بندی
با توجه به اینکه کتابخانه های مساجد به 5 گروه یادرجه تقسیم بندی شده اند لذا برای پرهیزاز بی نظمی ودرهم آمیزی مطالب ، مشخصات هر یک ازگره های پنجگانه کتابخانه های مساجد وامکانات ، نیازمندی ها و ویژگی های آنها ، به ترتیب ازدرجه یک تا پنج ارائه خواهدشد.
1 – کتابخانه مسجد درجه یک
الف. تعریف:
کتابخانه مسجد درجه یک یک کتابخانه ای است که باتوجه به محیط جغرافیایی قرارگیری،حجم مجموعه وحجم جامعه بهره گیروفضای کتابخانه ای بتواند نیازهای اطلاعاتی بهره گیران را از طریق بخش های متعدد زیر برآورده نماید. بدیهی است کتابخانه های مساجد درجه یک درحوزه شهری و مراکز استانها قرار دارند ومی توانند جمعیت زیادی را پاسخگو باشند.
- بخش مخزن کتابها
- بخش مرجع ونشریات ادواری
- بخش امانت کتاب ها
- بخش رایانه
- بخش سمعی و بصری
- بخش فنی،اداری وآماده سازی منابع کتابخانه ای
- بخش آموزشی وفعالیت های فوق برنامه
- بخش نمایشگاه
ب. وظایف:
1- پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی مراجعان عمومی وخصوصی( اعم از دانش آموز، دانشجویان ، محققان وطلاب حوزه های علمیه)
2- ایجادامکان وفضای مناسب برای تحقیق مراجعان
3-ارائه خدمات ویژه( مانند تهیه کتابنامه ها، کتابشناسی ها،بریده جراید و...)
4- درصورت امکان همکاری با کتابخانه های رتبه های پایین تربرای ارائه خدمات اطلاع رسانی.
5- تشکیل جلسات سخنرانی ، تهیه ونمایش فیلم های آموزشی وکلاسهای تقویتی
6- تشکیل بخش ویژه(تالار) کودکان ونوجوانان
ج.مشخصات کتابخانه درجه یک
مشخصات کتابخانه درجه یک مسجد درجدول زیر ارائه شده است . نکته قابل توجه آنکه تعداد پرسنل پیش بینی شده ، براساس حجم مجموعه وانتظاری که ازتعدادمراجعان وجود دارد پیش بینی شده است.
جدول شماره 1 . مشخصات کتابخانه های مساجد درجه یک
1. مساحت بخش های به مترمربع
بخش مخزن مرجع مطالعه اداری وآماده سازی رایانه سمعی وبصری محل نمایشگاه سالن سخنرانی و نمایش فیلم انبار
مساحت 150 مترمربع 30
مترمربع 200
مترمربع 30
مترمربع 15
مترمربع 30
مترمربع 15
مترمربع 100
متر مربع 30
مترمربع
سطح زیربنا برمبنای500 تا800 مترمربع متغیراست.این جدول برمبنای600 مترمربع تنظیم شده است.گنجایش کتاب این کتابخانه هابین 15 تا30 هزارجلد کتاب است.
2. تجهیزات کتابخانه ای
نام ابزار قفسه چوبی صندلی چوبی میزمطالعه 4 نفره برگه دان 15 خانه قفسه نشریات جای روزنامه ای میزکتابدار رایانه تلویزیون ضبط و صوت
تعداد 100 عدد 180 عدد 45 عدد 4 عدد 6 عدد 3 عدد 1 عدد 6دستگاه 5دستگاه 10ستگاه
3. نیروی انسانی ( به نفر)
سمت رئیس کتابخانه کتابدار کتابداربخش مرجع ماشین نویس مسئول سمعی و بصری سرایدار ملاحظات
تعداد 1 نفر 5 نفر 1 نفر 1 نفر 1 نفر 1 نفر
توجه : کتابخانه باید به سیستم تهویه مناسب وهمچنین سیستم هشداردهنده آتش و کپسول آتش نشانی مناسب مجهزباشد .
2- کتابخانه مسجد درجه دو
الف. تعریف :
کتابخاتنه مسجد درجه دو کتابخانه هایی هستند که نسبت به کتابخانه های درجه یک ازحجم مجموعه ، تعدادمراجعان وفضای کتابخانه ای کمتری برخوردارند. این کتابخانه ها همانگونه که مشخصات آنها درجدول شماره 2 ارائه شده است ، عموما درشهرها یا مراکزاستانها قرار دارند وپاسخگوی نیازهای اطلاعاتی قشرعظیمی از افراد جامعه هستند . این کتابخانه ها نیز همانند کتابخانه های درجه یک ، با بخش هایی تقریبا مشابه پاسخگوی مراجعان هستند. این بخش ها عبارتنداز:
- بخش مخزن کتابها
- بخش مرجع ونشریات ادواری
- یخش رایانه
- بخش سمعی وبصری وفعالیت های فوق برنامه
- بخش نمایشگاه کتاب
- سالن مخصوص نمایش فیلم وایرادسخنرانی
ب. وظایف:
1- ارائه خدمات کتابخانه ای و پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی مراجعان عمومی
2- راهنمایی بهره گیران و مراجعان کتابخانه دردستیابی به منابع کتابخانه ای
3- ایجاد تسهیلات لازم برای استفاده مناسب بهره گیران ازمنابع کتابخانه ای
4- تشویق وترغیب افراد به مراجعه به کتابخانه مسجد
5- انجام فعالیت های فوق برنامه ( مثل برنامه ریزی سخنرانی های فصلی، نمایش فیلم و...)
ج. مشخصات کتابخانه درجه دو
مشخصات این کتابخانه درجدول شماره 2 ارائه شده است.
جدول شماره 2 . مشخصات کتابخانه های مساجد درجه دو
1. مساحت بخش های به متر مربع
بخش مخزن مرجع مطالعه اداری وآماده سازی رایانه سمعی وبصری محل نمایشگاه سالن سخنرانی ونمایش فیلم انبار
مساحت 100 مترمربع 25 مترمربع 150 مترمربع 20
مترمربع 10 مترمربع 15 مترمربع 70 مترمربع 15 مترمربع
سطح زیربنا برمبنای 400 تا500 مترمربع متغیراست.این جدول برمبنای 400 مترمربع تنظیم شده است گنجایش این کتابخانه ها بین 10 تا 15 هزارجلد کتاب است.
2. تجهیزات کتابخانه ای
نام ابزار قفسه چوبی صندلی چوبی میزمطالعه 4 نفره برگه دان 15 خانه قفسه نشریات جای روزنامه ای میزکتابدار رایانه تلویزیون ضبط و صوت
تعداد 65عدد 100عدد 25 عدد 3عدد 3 عدد 2 عدد 1 عدد 3دستگاه 2 دستگاه 6دستگاه
3. نیروی انسانی ( به نفر)
سمت رئیس کتابخانه کتابدار کتابداربخش مرجع ماشین نویس مسئول سمعی و بصری سرایدار ملاحظات
تعداد 1 نفر 3 نفر 1 نفر 1 نفر 1 نفر 1 نفر
توجه : کتابخانه باید به سیستم تهویه مناسب وهمچنین سیستم هشداردهنده آتش و کپسول آتش نشانی مناسب مجهزباشد .
3. کتابخانه های مساجد رتبه سه ، چهار وپنج
الف. تعریف:
1. ارائه خدمات اطلاع رسانی ورفع نیاز های کتابخانه ای مراجعان به ویژه نیازهای فرهنگی ، علمی ومذهبی درحد ممکن ومحدود
2. ایجاد فضا وارائه تسهیلات لازم برای استفاده مناسب محققان درحد مقدورات کتابخانه
3. برگزاری جلسات سخنرانی و نمایش فیلم درصورت امکان
4. تشویق عامه به ویژه قشر جوان وایجاد زمینه برای حضور و مراجعه مستمرآنها به استفاده ازمنابع کتابخانه ای
ج. مشخصات کتابخانه های درجه سه ، چهار وپنج
مشخصات هریک ازکتابخانه های مساجد درجه سه ، چهار و پنج به ترتیب درجداول شماره 3، 4 و5 ارائه شده است.
جدول شماره 3 . مشخصات کتابخانه های مساجد درجه سه
1. مساحت بخش های به متر مربع
بخش مخزن مرجع مطالعه اداری وآماده سازی رایانه سمعی وبصری محل نمایشگاه سالن سخنرانی و نمایش فیلم انبار
مساحت 90 مترمربع 110
مترمربع 25 مترمربع 10 مترمربع 15 مترمربع 50 مترمربع 10مترمربع
سطح زیربنا برمبنای 300 تا400 مترمربع متغیراست. این جدول برمبنای 400 مترمربع تنظیم شده است.گنجایش این کتابخانه ها بین 5 تا 10 هزار جلد کتاب است.
2. تجهیزات کتابخانه ای
نام ابزار قفسه چوبی صندلی چوبی میزمطالعه 4 نفره برگه دان 15 خانه قفسه نشریات جای روزنامه ای میزکتابدار رایانه تلویزیون ضبط و صوت
تعداد 35 عدد 60 عدد 15 عدد 2 عدد 1 عدد 1 عدد 1 عدد 2دستگاه 1دستگاه 2دستگاه
3. نیروی انسانی ( به نفر)
سمت رئیس کتابخانه کتابدار کتابداربخش مرجع ماشین نویس مسئول سمعی و بصری سرایدار ملاحظات
تعداد 1 نفر 3 نفر 1 نفر 1 نفر
توجه : کتابخانه باید به سیستم تهویه مناسب وهمچنین سیستم هشداردهنده آتش و کپسول آتش نشانی مناسب مجهزباشد .
جدول شماره 4 . مشخصات کتابخانه های مساجد درجه چهار
1. مساحت بخش های به متر مربع
بخش مخزن مرجع مطالعه اداری وآماده سازی رایانه سمعی و بصری محل نمایشگاه سالن سخنرانی و نمایش فیلم انبار
مساحت 70 مترمربع 70 مترمربع 20 مترمربع 40 مترمربع
سطح زیربنا برمبنای 200 تا300 مترمربع متغیراست. این جدول برمبنای 400 مترمربع تنظیم شده است. گنجایش این کتابخانه ها بین 3 تا 5 هزار جلد کتاب است.
2. تجهیزات کتابخانه ای
نام ابزار قفسه چوبی صندلی چوبی میزمطالعه 4 نفره برگه دان 15 خانه قفسه نشریات جای روزنامه ای میزکتابدار رایانه تلویزیون ضبط و صوت
تعداد 20 عدد 30 عدد 8 عدد 2 عدد 1 عدد 1عدد 1عدد 1عدد
3. نیروی انسانی ( به نفر)
سمت رئیس کتابخانه کتابدار کتابداربخش مرجع ماشین نویس مسئول سمعی و بصری سرایدار ملاحظات
تعداد 1 نفر 2 نفر
توجه : کتابخانه باید به سیستم تهویه مناسب وهمچنین سیستم هشداردهنده آتش و کپسول آتش نشانی مناسب مجهزباشد .
جدول شماره 5 . مشخصات کتابخانه های مساجد درجه پنج
1. مساحت بخش های به متر مربع
بخش مخزن مرجع مطالعه اداری وآماده سازی رایانه سمعی وبصری محل نمایشگاه سالن سخنرانی و نمایش فیلم انبار
مساحت 30
مترمربع 50 مترمربع 20
مترمربع
سطح زیربنای این کتابخانه ها زیر200 مترمربع است .این جدول برمبنای 100 مترمربع تنظیم شده است.گنجایش این کتابخانه ها 3هزار جلد کتاب است.
2. تجهیزات کتابخانه ای
نام ابزار قفسه چوبی صندلی چوبی میزمطالعه 4 نفره برگه دان 15 خانه قفسه نشریات جای روزنامه ای میزکتابدار رایانه تلویزیون ضبط و صوت
تعداد 13 عدد 25 عدد 6 عدد 2عدد 1 عدد 1عدد 1عدد 1دستگاه
3. نیروی انسانی ( به نفر)
سمت رئیس کتابخانه کتابدار کتابداربخش مرجع ماشین نویس مسئول سمعی و بصری سرایدار ملاحظات
تعداد 1 نفر 2نفر 1 نفر
توجه : کتابخانه باید به سیستم تهویه مناسب وهمچنین سیستم هشداردهنده آتش و کپسول آتش نشانی مناسب مجهزباشد .
منبع: کتابخانه های مساجد ایران ازآغازتاکنون